Coraz więcej dziennikarzy uprawia dziennikarstwo polityczne. I nie chodzi mi o stałe uprawianie tej dziedziny dziennikarstwa specjalistycznego, lecz o fakt, że coraz częściej dziennikarze informacyjni, reporterzy, publicyści ekonomiczni, recenzenci filmowi czy muzyczni piszą lub wypowiadają się w kwestiach politycznych. Ta przypadłość dopadła również niżej podpisanego, choć staram się unikać pisania o polityce. Ale cóż zrobić, skoro temperatura dyskursu w Polsce wyraźnie się podniosła, i polityczne zaczyna być – jak w czasach komuny – wiązanie sznurówek. To powoduję, że dziennikarze częściej angażują się w działalność polityczną.

Dlatego postanowiłem prześledzić, które punkty dziennikarskich kodeksów etycznych odnoszą się do sfery zachowań dziennikarzy politycznych lub zajmujących się polityką oraz to, w jaki sposób kodeksy etyczne traktują polityczne zaangażowanie dziennikarzy. Na marginesie chciałbym zauważyć, że dylematy etyczne, jakie napotykają w swojej pracy dziennikarze polityczni są pokrewne tym, których doświadcza większość dziennikarzy, choć oczywiście inaczej będą rozłożone akcenty.

Kodeksy etyki dziennikarskiej

Najwcześniejszym uchwalonym, bo w 1945 roku, kodeksem etyki dziennikarskiej obowiązującym do dziś (ze zmianami w 1991 roku) jest Dziennikarski Kodeks Obyczajowy Stowarzyszenia Dziennikarzy Rzeczypospolitej Polskiej. Mówi się w nim o poszukiwaniu prawdy, oddzieleniu informacji od komentarza i własnych hipotez autora, o nakazie docierania w sytuacjach konfliktowych do wszystkich stron sporu – co jest, podkreślmy – szczególnie ważne w przypadku dziennikarstwa politycznego. Do tego rodzaju dziennikarstwa odnosi się – w bardzo dużym stopniu – punkt mówiący o niedozwolonym manipulowaniu faktami, a także stwierdzenie, że „żaden motyw, żadne naciski czy inspiracje nie usprawiedliwiają podania fałszywych czy niesprawdzonych informacji”.Dziennikarzowi nie wolno naruszyć cudzych dóbr osobistych – sprawy te reguluje artykuł III Kodeksu: „Dopuszcza się […] informacje o prywatności życia osób pełniących funkcje publiczne lub gdy osoba sama swą prywatność wprowadza do życia publicznego. Niedopuszczalne jest: używanie słów obelżywych, które godzą w godność człowieka; stawianie zarzutów, które go poniżają w opinii publicznej, narażają na utratę zaufania; stosowanie szantażu”. Istotny z punktu widzenia współczesnego dziennikarstwa politycznego wydaje się artykuł IV, stanowiące o tym, że „Przesądzanie o winie oskarżonego przed prawomocnym wyrokiem sądu jest niedopuszczalne”. Ponadto w Kodeksie znajduje się znacząca – w świetle ewentualnych konsekwencji służbowych i pracowniczych – sugestia, żeby nie wykonywać polecenia służbowego, „jeśli jego realizacja narusza etyczne normy zawodu dziennikarskiego”.

Drugi ważny Kodeks etyki dziennikarskiej Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, powołuje się na Kartę Etyczną Mediów i deklarację Międzynarodowej Federacji Dziennikarzy. W preambule czytamy:

- zadaniem dziennikarzy jest przekazywanie rzetelnych i bezstronnych informacji oraz różno-rodnych opinii, a także umożliwianie udziału w debacie publicznej,

- wolności słowa i wypowiedzi musi towarzyszyć odpowiedzialność za publikacje w prasie, radiu, telewizji czy Internecie,

- dobro czytelników, słuchaczy i widzów oraz dobro publiczne powinny mieć pierwszeństwo wobec interesów autora, redaktora, wydawcy lub nadawcy.

W odnoszącym się zarówno do informacji i publicystyki rozdziale I. Kodeksu zawarto istotne zalecenia:

1.Informacje należy wyraźnie oddzielać od interpretacji i opinii.

2.Informacje powinny być zrównoważone i dokładne, tak by odbiorca mógł odróżnić fakty od przypuszczeń i plotek, oraz powinny być przedstawiane we właściwym kontekście i opierać się na wiarygodnych i możliwie wielostronnych źródłach.

3.Opinie mogą być stronnicze, ale nie mogą zniekształcać faktów i być wynikiem zewnętrznych nacisków.

W rozdziale II. pkt. 5. określone zostały granice stosowania środków niezgodnych z prawem lub etyką: „W zbieraniu materiałów nie wolno posługiwać się metodami sprzecznymi z prawem i nagannymi etycznie; ukryta kamera i mikrofon czy podsłuch telefoniczny są dopuszczalne wyłącznie w przypadku dziennikarstwa śledczego, tj. tropienia w imię dobra publicznego - za wiedzą i zgodą przełożonych - zbrodni, korupcji czy nadużycia władzy”. Natomiast w pkt 6. zakazuje się naruszania prywatności: „Nie wolno naruszać prywatności i sfery intymnej; wyjątek mogą stanowić - w uzasadnionych okolicznościach - działania w zakresie dziennikarstwa śledczego, także wobec osób publicznych.”

W dziennikarstwie politycznym często mamy do czynienia z relacjami z wojen, zamieszek, wieców, czy manifestacji ulicznych. Punkt 15, rozdział IV reguluje te sprawy w następujący sposób: „W relacjach z wojen, zamieszek i demonstracji dziennikarze powinni zachować postawę niezaangażowanych obserwatorów, tak by nie stać się przedmiotem manipulacji”.

W sposób szczególny odnosi się do dziennikarstwa politycznego artykuł 21 z rozdziału V o konflikcie interesów: „Angażowanie się dziennikarzy w bezpośrednią działalność polityczną i partyjną jest również przejawem konfliktu interesów i należy wykluczyć podejmowanie takich zajęć oraz pełnienie funkcji w administracji publicznej i w organizacjach politycznych”.

W 1995 roku została przyjęta przez Konferencję Mediów Polskich, z inicjatywy SDP, Karta Etyczna Mediów. Jej sygnatariuszami było 13 organizacji - stowarzyszenia dziennikarskie i twórcze (SDP. SDRP. KSD, SNFPiT, SPPR, duszpasterz środowisk twórczych), dziennikarskie związki zawodowe (Syndykat DP, ZZD, ZZDT),  Unia Wydawców Prasy, Polskie Radio oraz telewizja prywatna (Polsat) i publiczna (TVP). Karta składała się z 7 zasad: prawdy, obiektywizmu, oddzielenia informacji od komentarza, uczciwości, szacunku i tolerancji, pierwszeństwa dobra odbiorcy, wolności i odpowiedzialności. Każda z tych zasad stosowana w kontekście dziennikarstwa politycznego ukazuje swoją doniosłość. Zasada prawdy wymaga, żeby informacje były przekazywane zgodnie z prawdą, zaś fakty relacjonowane sumiennie i bez zniekształceń. Zasada obiektywizmu (niezmiernie istotna w odniesieniu do dziennikarstwa politycznego) głosiła, że „autor przedstawia rzeczywistość niezależnie od swoich poglądów, rzetelnie relacjonuje różne punkty widzenia”. Kolejna zasada oddzielenia informacji od komentarza pozwala odróżnić fakty od opinii i poglądów autora. Niezwykle znacząca w świetle działalności dziennikarzy politycznych jest zasada uczciwości, która mówi m.in. o nieuleganiu wpływom, nieprzekupności i „odmowie działania niezgodnego z przekonaniami” Zasada tolerancji i szacunku wymaga poszanowania prywatności i dobrego imienia. Zasada pierwszeństwa dobra odbiorcy wskazuje na to, że liczy się przede wszystkim dobro słuchacza, widza, czy czytelnika, a zasada wolności i odpowiedzialności uświadamia dziennikarzom, że są odpowiedzialni nie tylko za treść i formę przekazu, ale także za jego konsekwencje.

Zasady etyczne dla swoich dziennikarzy sformułowała także telewizja publiczna. Dokument, w którym je spisano nazywa się „Zasady etyki dziennikarskiej w Telewizji Polskiej S.A. – informacja, publicystyka, reportaż, dokument, edukacja”, powstał w 1996 roku i został zmodyfikowany w 2015 roku. Wzywa się w nim dziennikarza do zachowania niezależności i bezstronności. Dziennikarze powinni przedstawiać zróżnicowane poglądy i opinie, szczególnie w sprawach kontrowersyjnych, budzących społeczne emocje. Racją realizowanej audycji ma być interes odbiorcy, a nie nadawcy czy dziennikarza (czy partii politycznej lub rządu –MP). Podobnie jak we wcześniej wymienionych kodeksach Zasady nakazują oddzielenie informacji od komentarza i opinii, równoważenie informacji, oparcie ich na wielostronnych źródłach. W Zasadach czytamy: „Żadne okoliczności, motywy, naciski czy inspiracje nie usprawiedliwiają podania fałszywych czy niesprawdzonych informacji ani zatajania informacji” i dalej „ W sytuacjach konfliktowych dziennikarz obowiązany jest dokonać wszelkich starań, by dotrzeć do źródeł informacji wszystkich stron sporu. Jeśli jest to niemożliwe, informuje, że są to dane częściowe”. Opinie i komentarze nie mogą przeinaczać faktów, ani być wynikiem nacisków. Dziennikarz nie może ujawnić tożsamości czy wizerunku informatora, jeżeli zastrzegł sobie on anonimowość. Nie może też, bez zgody osoby zainteresowanej, rozpowszechniać informacji oraz danych dotyczących prywatnej sfery jej życia. Może to robić, jeśli to dotyczy osób pełniących funkcję publiczną i jest związane z działalnością publiczną. W kontekście dziennikarstwa politycznego bardzo ważny jest rozdział 11, mówiący o tym, że „Dziennikarzowi nie wolno nikogo dyskryminować ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, narodowość lub pochodzenie etniczne, religię lub wyznanie, przekonania polityczne, przynależność organizacyjną, odrębność kulturową czy obyczajową, orientację seksualną”. Najwięcej odniesień do tego, co nazwalibyśmy „polityczną” działalnością dziennikarza zawiera rozdział 13, stanowiący o konflikcie interesów. Głosi on mianowicie, że dziennikarz, który kandyduje do organów przedstawicielskich musi zawiesić swoją działalność dziennikarską na czas kampanii wyborczej, a jeżeli zostanie wybrany, to zawieszenie dziennikarskiej pracy ma obejmować okres zasiadania w parlamencie czy w samorządzie (pkt. 3). Dziennikarz nie może tez wspierać kampanii wyborczych, uczestniczyć w pracach komitetów wyborczych, ani przy realizacji audycji wyborczych (pkt. 4). Punkt 5 odmawia dziennikarzowi w ogóle praw do jakichkolwiek działań politycznych w trakcie wykonywania pracy dziennikarskiej : „Dziennikarz nie może prowadzić agitacji na rzecz partii politycznych i innych organizacji o charakterze politycznym, uprawiać propagandy politycznej, ani publicznie manifestować własnych preferencji politycznych lub ideologicznych”. W XV rozdziale Zasad omówiona została klauzula sumienia, która daje dziennikarzowi „prawo do odmowy wykonania polecenia służbowego sprzecznego z prawem oraz zasadami etyki dziennikarskiej”, a także jeżeli dojdzie do wniosku, że materiał nie będzie obiektywny (bezstronny). W Zasadach nie wspomina się nic o karach służbowych za takie zachowanie, choć wcześniejsze wersje (z 1996 i 2008 roku) mówiły o możliwym zwolnieniu dziennikarza za takie zachowanie (choć nie mogło ono przybrać formy zwolnienia dyscyplinarnego).

Na zakończenie chciałbym krótko przedstawić Zasady etyki zawodowej w Polskim Radiu. Wskazują one m.in. na konieczność przestrzegania pluralizmu, bezstronności, wyważenia i zachowania niezależności. Dziennikarze powinni „rzetelnie ukazywać całą różnorodność wydarzeń w kraju i za granicą” oraz „sprzyjać swobodnemu kształtowaniu się poglądów obywateli oraz formowaniu się opinii publicznej”.

Z przedstawionych powyżej streszczeń kodeksów etyki dziennikarskiej wynika, że dziennikarze powinni cechować się takimi zachowaniami etycznymi jak: dążenie do prawdy, rzetelność, uczciwość, niezależność, bezstronność, obiektywizm, niezaangażowanie w działalność polityczną, niepopadanie w konflikt interesów, kierowanie się interesem odbiorcy, przestrzeganie zasad prawa i etyki, działanie zgodne z sumieniem.

Marek Palczewski

26 maja 2016

Udostępnij
Komentarze
Disqus

Jest to archiwalna wersja portalu. Nowa wersja portalu SDP.pl, dostępna pod adresem: https://sdp.pl