Ochrona źródeł informacji - opinia prawna

OPINIA PRAWNA

Sporządzona dla: Centrum Monitoringu i Wolności Prasy SDP i Zarządu SDP

Stan prawny na dzień: 21.01.2011.

 Dotycząca: Możliwości ochrony źródeł informacji dziennikarza nie pozostającego z redakcją w stosunku pracy lub stałego zlecenia.

I. Stan faktyczny przedstawiony przez klienta:

W związku z pojawiającymi się problemami w zakresie możliwości ochrony źródeł informacji pozyskiwanych przez osoby wykonujące zawód dziennikarza, które nie są zatrudnione przez redakcję/wydawcę, klient zlecił sporządzenie opinii prawnej określającej warunki, w których dziennikarz będzie uprawniony do powołania się przed organem wymiaru sprawiedliwości na tajemnicę dziennikarską i do odmowy ujawnienia danych identyfikujących osobę udzielającą mu informacji.

Akty prawne stanowiące podstawy prawne wydanej opinii:

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r.  – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.),

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 ze zm.)

Zagadnienie prawne:

Ocena możliwości skorzystania przez dziennikarza niezatrudnionego przez redakcję z prawa do odmowy składania zeznań w toku postępowania karnego, co do okoliczności objętych tajemnicą dziennikarską, w kontekście przepisów Prawa prasowego w tym definicji dziennikarza i stosunków prawnych łączących dziennikarza z redakcją/wydawcą.

II. Przedstawienie stanu prawnego.

1.1. Zakres okoliczności, na które rozciąga się obowiązek zachowania tajemnicy dziennikarskiej uregulowany został w art. 15 Prawa prasowego, według którego, tajemnica dziennikarska obejmuje wszelkie dane umożliwiające identyfikację autora materiału prasowego, listu do redakcji lub innego podobnego materiału, jak też osób udzielających informacji opublikowanych albo przekazanych do opublikowania, jeżeli osoby te zastrzegły nieujawnianie powyższych danych (tajemnica anonimatu). W art. 180 § 2 i 3 K.p.k. dopuszczona została możliwość przesłuchania dziennikarza, co do faktów objętych tajemnicą dziennikarską, tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność ta nie może zostać ustalona na podstawie innego dowodu, z zastrzeżeniem, że zwolnienie dziennikarza z obowiązku zachowania tej tajemnicy nie może dotyczyć m in. tajemnicy anonimatu. Wzajemny stosunek ustawy karnej procesowej do Prawa prasowego w obszarze definicji tajemnicy dziennikarskiej wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19.01.1995 r. „Przepis art. 163 k.p.k. stanowi lex specialis do art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. - Prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.), normującego w sposób generalny tajemnicę zawodową dziennikarza.” (I KZP 15/94, OSNKW 1995, Nr 1-2, poz. 1). Sformułowany w art. 180 § 3 K.p.k. zakaz zwalniania dziennikarza z obowiązku zachowania tajemnicy anonimatu konkretyzuje więc treść tajemnicy dziennikarskiej określonej w art. 15 Prawa prasowego. Zakaz ten ma charakter bezwzględny i nie może być naruszany przez zastosowania art. 2 § 1 pkt 1 K.p.k. i art. 9 K.p.k. (tak SN w uchw. z dn. 22.11.22 sygn. I KZP 26/02, OSNKW 2003/1-2/6). Równie restrykcyjny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dn. 20.10.2005 r. ( II KK 184/05, Prok. i Pr. – wkł. 2006/2/10). Jak wynika z art. 18 § 4 K.p.k., odstępstwo od zakazu zwalniania dziennikarza z tajemnicy anonimatu możliwe jest tylko w odniesieniu do informacji dotyczących przestępstw, o których mowa w art. 240 § Kodeksu karnego.

1.2. Wskazując na możliwość skorzystania z prawa do odmowy składania zeznań przez osoby obowiązane do zachowania tajemnicy dziennikarskiej, Kodeks postępowania karnego nie zawiera własnego objaśnienia wyrażenia „tajemnica dziennikarska”, jak też nie odwołuje się w tym zakresie do żadnych konkretnych aktów normatywnych. Mając na względzie przytoczony na wstępie pogląd Sądu Najwyższego na temat zależności K.p.k. i Prawa prasowego w kontekście konstruowania definicji tajemnicy dziennikarskiej, oraz fakt, że Prawo prasowe jest jedynym ustawowym aktem prawnym statuującym instytucję tajemnicy dziennikarskiej, przyjąć należy, że również dla potrzeb ustalenia desygnatu samego pojęcia dziennikarza, o którym mowa w art. 180 K.p.k., wiążąca będzie definicja zawarta w Prawie prasowym. Art. 7 ust. 2 pkt 5 ustawy – Prawo prasowe stanowi, że „dziennikarzem jest osoba zajmująca się redagowaniem, tworzeniem lub przygotowywaniem materiałów prasowych, pozostająca w stosunku pracy z redakcją albo zajmująca się taką działalnością na rzecz i z upoważnienia redakcji”. Prawo prasowe zawiera definicję redakcji, jak też wydawcy i określa zasady organizacji działalności prasowej, w tym wymóg rejestracji, będący warunkiem koniecznym wydawania dziennika lub czasopisma. Podmiotem stosunków cywilno prawnych jest oczywiście wydawca, który może być osobą prawną, fizyczną jak i jednostką organizacyjną mniemającą osobowości prawnej, a jedynie zdolność prawną, np. spółka jawna.

1.3. Z przepisów Prawa prasowego wynika, że dziennikarzem może być zarówno osoba, która tworzy materiał prasowy, tj. pisze teksty, jak też osoba, która zajmuje się jedynie przygotowywaniem materiałów prasowych, przez co rozumieć można np. gromadzenie informacji niezbędnych do powstania takiego materiału. Źródła informacji dziennikarskiej mogą mieć charakter rzeczowy, jak też osobowy, czyli pochodzący od informatorów, których dane mogą zostać objęte tajemnicą anonimatu. Warunkiem udzielenia informatorowi tego rodzaju ochrony jest wymóg, aby osoba odbierająca od niego informację, pozostawała z redakcją, na rzecz której przygotowywany jest materiał prasowy, w takim stosunku prawnym, o którym mowa w art. 7 ust. 2 pkt 5 Prawa prasowego. W orzecznictwie odwołującym się do definicji zawodu określonej w Prawie prasowym, przyjmuje się, że dziennikarz, który nie pozostaje z redakcją w stosunku pracy, może być także zatrudniony na podstawie umów prawa cywilnego, np. umowy o dzieło, umowy zlecenia, umowy o dzieło autorskie, albo nienazwanych (tak SN w wyr. z dn. 15.09.2006, sygn. I PK 80/06, OSNP 2007/23-24/343). Zgodnie z powyższą definicją Prawa prasowego, która stanowi wypełnienie dyspozycji art. 180 § 2 K.p.k., nie ma żadnego znaczenia, czy dziennikarz wykonuje swój zawód jako osoba samozatrudniona, czy też wykonuje ją osobiście. Jedynym warunkiem uznania go za dziennikarza, jest zajmowanie się tą działalnością „na rzecz i z upoważnienia redakcji”. Jak słusznie stwierdza prof. Jacek Sobczak „Tajemnica dziennikarska służy ochronie obywatela, który w dobrej wierze udziela dziennikarzowi informacji. Z tej perspektywy samozatrudnienie czy inna forma samodzielnej pracy dziennikarskiej nie ma znaczenia. (…) Musi tylko wykazać, że zbiera informacje na rzecz redakcji.” (Rzeczpospolita z dn. 04.01.2011). W tym kontekście, uznać należy, że dla skorzystania z ochrony tajemnicy anonimatu, nie jest konieczne, aby łączyła umowa dziennikarza z redakcją, a ściśle z podmiotem prawa, a więc wydawcą, za którego działa, w jego imieniu najczęściej, redaktor naczelny. Nie jest więc konieczny jakikolwiek stały stosunek o charakterze cywilnoprawnym, jeśli tylko podejmuje się działań z przeznaczeniem dla danej redakcji i z jej upoważnienia. Wynika to z charakteru prawnego upoważnienia, które zwykle stanowi funkcjonalną podstawę cywilnoprawnego stosunku łączącego dziennikarza z redakcją, np. zlecenia, jednak samoistnie takiego skonkretyzowanego stosunku prawnego nie tworzy. Jednak w sytuacji, gdy upoważnienie zawiera umocowanie do działania w imieniu mocodawcy, to w jego imieniu zebrane informacje są zebrane również na jego rzecz, o ile nic innego wyraźnie nie wynika z treści upoważnienia. Można zatem wyobrazić sobie sytuację, w której dziennikarz, w ramach przygotowywania materiału prasowego, otrzymuje od redakcji (redaktora naczelnego) jedynie pisemne lub wyjątkowo ustne niezwłocznie potwierdzone upoważnienie do zbierania informacji niezbędnych do napisania określonego materiału prasowego. Natomiast wszelkie postanowienia stron, regulujące zasady ewentualnego rozliczenia dziennikarza z redakcją za wykonaną pracę, mogą być przedmiotem oddzielnej umowy cywilnoprawnej, ustnej bądź pisemnej, zawartej w tym samym, bądź innym terminie. Niezależnie od rodzaju tej umowy, zachodzi potrzeba zawarcia w jej postanowieniach elementów upoważnienia, o którym mowa w art. 7 ust. 2 pkt 5 Prawa prasowego, tj. wskazania zakresu i rodzaju czynności powierzonych dziennikarzowi do wykonania, o ile wcześniej takiego upoważnienia nie wydano.

1.4. Całkowicie pozbawione możliwości ochrony tajemnicy anonimatu będą jedynie te osoby, które nie pozostając z redakcją w stosunku pracy, gromadzą informacje z zamiarem ich przyszłego opublikowania, jednak bez upoważnienia ze strony określonej redakcji lub bez umowy o charakterze cywilnoprawnym, której essentialia negotii obejmują upoważnienie dziennikarza do wykonywania na rzecz redakcji tego rodzaju działalności. Zgodnie z art. 287 K.p.k., na osobę, która bezpodstawnie uchyla się od złożenia zeznania, mogą zostać nałożone kary porządkowe, włącznie z karą aresztu do 30 dni. Odmowa wskazania przez taką osobę danych informatora, w toku składanych już zeznań, może w pewnych warunkach zostać zakwalifikowana jako przestępstwo zatajenia prawdy, o którym mowa w art. 233 § 1 Kodeksu karnego i skutkować odpowiedzialnością karną. 

III. Wnioski i rekomendacje.

Na gruncie przepisów Kodeksu postępowania karnego, tajemnica dziennikarska, skutkująca prawem do odmowy składania zeznań, co do faktów objętych tą tajemnicą, przysługuje jedynie tej osobie, która spełnia kryteria definicji zawodu dziennikarza określone w Prawie prasowym.

Wskazać należy, że z samej definicji zawodu, ujętej w art. 7 ust. 2 pkt 5 Prawa prasowego, nie wynika obowiązek zawarcia umowy o charakterze cywilnoprawnym dla uznania określonej osoby, niezatrudnionej przez redakcję, za dziennikarza. Istnienie tego rodzaju stosunku prawnego zdaje się obojętne dla możliwości skorzystania przez dziennikarza z uprawnień do odmowy składania zeznań oraz zachowania tajemnicy anonimatu, przysługujących mu na gruncie art. 180 K.p.k. Z uwagi jednak na trudności dowodowe i ograniczenie ryzyka tak dla dziennikarza jak i informatora, co najmniej należy rekomendować umowę zlecenia lub o dzieło (zamówienia materiału prasowego). 

Jedynym warunkiem, jaki zawiera definicja dziennikarza, jest redagowanie, tworzenie lub przygotowywanie materiałów prasowych „na rzecz i z upoważnienia redakcji”. Przygotowywanie materiału prasowego będzie polegać m.in. na gromadzeniu informacji ze źródeł osobowych. Wykonywanie tego rodzaju działalności z przeznaczeniem dla danej redakcji, powinno odbywać się na podstawie udzielonego przez tę redakcję w zamówieniu lub zleceniu albo samodzielnego upoważnienia, w którym określony zostanie rodzaj i zakres czynności powierzonych dziennikarzowi do wykonania, w związku z przygotowywaniem konkretnego materiału prasowego. Czynności te mogą obejmować m.in. zbieranie informacji na określony temat. Prawo prasowe nie stawia formalnego wymogu pisemnego upoważnienia, tak więc może ono zostać udzielone pisemnie bądź ustnie. Trzeba jednak pamiętać, że choćby dla potrzeb stosunków cywilno-prawnych konieczne będzie wykazanie dowodowo, że do upoważnienia doszło. 

W każdym przypadku, w którym dziennikarz powołuje się przed organem procesowym na tajemnicę anonimatu, powinien wykazać swoje umocowanie od redakcji do wykonywania określonego rodzaju działalności, poprzez okazanie dokumentu upoważnienia lub umowy cywilnoprawnej zawierającej elementy takiego upoważnienia, bądź wskazania jako świadków osób udzielających mu ustnego upoważnienia w imieniu redakcji. Ostateczna ocena, czy wezwany w charakterze świadka dziennikarz jest osobą zobowiązaną do zachowania tajemnicy, o której mowa w art. 180 § 2 K.p.k. i korzysta z ochrony tajemnicy anonimatu, należy do sądu.